Stori Fer: Aberth y Tafod - Morgan Owen

23.01.2018

ychwanegwyd gan

Chwythai dalennau crimp fel croen winwns o’r berfeddwlad o bryd i’w gilydd. Deuent ar wynt sych a chrasboeth a ddaethai dros y tiroedd llwm a gwag, ac ni wyddai neb eu tarddiad. Mynnai’r ofergoelus taw cenadwri wasgaredig rhyw broffwyd oeddent a aeth ar goll ar y paith, ac a daflai ddalennau ei lyfrau i’r awyr gan obeithio y cyrhaeddent eu nod yn y pen draw, sef calonnau briw y boblogaeth weddilliedig. Ond ni roes neb fawr o goel ar y ddamcaniaeth hon.

 

Diystyr yw’r gair ‘proffwyd’ bellach a ninnau wedi’n gwthio i ymyl yr anialwch gan y Don Fawr. Cofiaf fel y cadwasom ein dyletswydd yn ufudd yn wyneb pob ymosodiad arnom – hyd yn oed pan hanerwyd ein niferoedd mewn rhyfel cïaidd yn erbyn ysbeilwyr yr allfro – dim ond i don ddu fel mynydd muchudd godi o’r môr ryw fore o wanwyn a llyncu’r wlad mor bell â Thwyn Mwyalchod, lle’r ysgrifennaf y geiriau hyn. Nid oes neb ohonom ar ôl sy’n cofio’r Don Fawr, ond mae nerth y dŵr i’w ganfod yn y creithiau dyfnddu anferthol sy’n arwain i’r môr, er nad yw ein hofn yn caniatáu inni eu harchwilio. Dywed ambell un fod olion cerfluniau duwiau ysgyrnygllyd ymysg y rwbel.

 

O sefyll yn wynebu’r De, dyma a welir: o’n blaenau mae tir bradw a sgwriwyd gan lid y weilgi; y tu cefn i ni mae glaswellt crinwelw mor bell ag y mae’r dewrion yn mentro wrth chwilio tarddiad y dalennau tywyll. Nid o’r môr y dônt: ffin bywyd yw eithafbwynt y Don Fawr. Nid awn ar gyfyl y môr.

 

Mae beddfeini’r dewrion yn dangos terfyn ein chwilfrydedd wrth gyrchu’r berfeddwlad a tharddiad y dalennau: codwyd eu beddi lle y syrthiasant – neu o leiaf mor agos ag y gellid mynd at eu cyrff braen heb ddioddef yr un dynged. Ynfydrwydd a’u lladdodd. Wrth iddynt ddynesu at yr adfail cerrig cannaid yng nghanol y sychdir mawr, torasant eu gyddfau â’u cyllyll callestr, canys clywsant sisial iselais yn symud fel cysgod o boptu’r adfail. Credid – nid yn gwbl ddi-sail – taw dyna darddiad y proffwydoliaethau eres.

 

Penderfynais i, Tonri Morudd, gywain y dalennau a mynd at lygad y ffynnon fy hunan, cyn i’r Eildon Fawr y rhybuddia’r dalennau amdani fy nhraflyncu innau. Clywir grwgnach o grombil y ddaear weithiau wrth i’r Eildon Fawr fagu nerth bellbell yn nyfnderoedd du yr eigion. Ar y papur fel adenydd gwyfyn y mae ein hiachawdwriaeth.

 

Hynny a gefais, felly. Derbyn ewyllys y dalennau yw unig obaith y Gwellitwys, nyni’r bobl felltigedig sy’n byw yng nghysgod y Don. Fel y dywedais, ni wyddys pryd y dechreuodd y dalennau lesg-golomennu tuag atom, ond serch hynny, gallaf dystio i’w geirwiredd. Os nad wyf yn cablu, dyfynnaf o’r Gair:

 

“Ef biau’r Gair, yr hwn a rytha y tu ôl i’r llen. Ef a aeth ymaith i’r diffeithdir er mwyn canlyn gwreichionyn cyntaf amwyll; y lluchedigaeth gyfrwys yn y meddwl pan welir y llwch a’r gwynt a’r tes am y tro cyntaf; pan ddaw rhithyn o’r byd yn ymwybodol ohono ef ei hun.

 

“Ei feddwl Ef oedd yn ystwyrian. O wacter llwyr y dygwyd un a wêl ac a glyw. Pan welodd Ef ddiffeithed y maes, gadawodd ei gwt o galchfaen ddrylliedig i gyfarch y giwed ar y traethau pell.

 

“Cafodd nad oedd ond gwallgofddynion yn weddill, hwynt a drigant ymysg creigiau a fwriwyd gan y môr i berfedd gwlad. Gwrthodwyd Ef, a’i erlid ymaith.

 

“Ni ddeallodd y giwed mohono. Daliasant i siarad yr heniaith a dyfasai’n ddanadl ar eu gwefusau. Brifai pob gair pigog nes iddynt fethu â siarad gan mor chwyddedig eu tafodau. Tagwyd yr heniaith gan lwch gorffennol treuliedig wedi i’r giwed ymgaregu yn eu heneidiau o ddychryn rhag y Don Fawr.

 

“Aeth Ef drosom i’r anialwch a rhwygo ei Dafod – ein Tafod – o’i ben, a rhyddhau’r byd o afael yr heniaith a dyfasai’n ddanadl.

 

“Dygodd Ef gyfrolau gwymonllyd hallt-hollt i’r caregle a chyrchu drachefn y gwyngwt calchfaen yn y diffeithwch.

“Fel hyn y gwaeth Pesgyn Llenfaeth.”

 

Lloffais y wybodaeth hon o’r dalennau wedi llafur maith. Dyn a chanddo galon gallestr wyf, fel y disgwylid gan un sy’n trigo yn yr anialwch ar un llaw ac ym myd dellt y Don Fawr ar y llall. Ond wylais wrth ddarllen y Gair.

Ailgyneuwyd ynof wreichionyn amwyll, fel i mi weld a chlywed. Dysgais sut mae llefaru’r heniaith newydd a garthwyd yn lân o’i llwch gan aberth y Tafod.


Ystyriais y dalennau a ddaeth i’m rhan yn arwydd taw fi oedd yr eneiniedig a âi â’r gwaith yn ei flaen. Euthum y tu hwnt i’r beddfeini ar y paith, a sefais gerbron y gwyngwt.

 

Y tu ôl i’r drws sigledig yr oedd llen goch a thân isel yn chweg hymian. Tynnais y llen. Gwelais Ef: penglog gegrwth, llygadrwth â chwibanogl yn ei cheg. O amgylch yr ystafell fechan roedd pentyrrau o ddalennau a rwygwyd o hen gyfrolau ac olion bysedd gwaedlyd ar nifer ohonynt. Sefais yno’n ddigon hir i weld bod pob awel yn ysigo’r cwt di-do ac yn hyrddio dyrnaid o ddalennau i’r peithdir di-derfyn.

 

Fi sy’n dwyn y draul bellach. O’m gwyngwt sigledig, heuaf ddalennau fy mythau i’r gwynt sych, oriog. Hanes a’m cyfiawnha.

 

Rhannu ar Facebook
Rhannu ar Twitter
Please reload

Cynnyrch Diweddar

22.11.2019

17.11.2019

Please reload

Dilynwch Y STAMP
  • Facebook Basic Square
  • Twitter Basic Square

Menter gydweithredol a redir yn wirfoddol yw Cylchgrawn Y Stamp, gyda'r bwriad o gynnig llwyfan i leisiau newydd a sefydledig ym mhob cyfrwng creadigol. Gwasg anibynnol newydd yw Cyhoeddiadau'r Stamp. Rydym yn gwerthfawrogi unrhyw roddion all ein gelpu i gyflawni'r nodau a osodwyd yn ein maniffesto. Os hoffech roi arian tuag at elfen benodol o'n gwaith, nodwch hynny yn eich sylwadau wrth yrru'r rhodd.

© 2019 gan Y STAMP. 

  • w-facebook
  • Twitter Clean