Ysgrif: Diogelu Ysgolion Cymraeg - Angharad Dafis

29.03.2020

Mewn penderfyniad deifiol, mae Comisiynydd y Gymraeg wedi canfod fod Cyngor Abertawe wed torri Mesur y Gymraeg pan gaewyd Ysgol Felindre, drwy esgeuluso effaith hynny ar y Gymraeg fel iaith gymunedol. Ni fydd hynny’n newid y ffaith, serch hynny, fod ysgol wedi ei chau - a bellach wedi ei gwerthu.

 

Cryfder cymunedau megis Felindre yw eu gwendid hefyd.  Mae brogarwch yn golygu fod pob ysgol yn gweithredu ar ei liwt ei hunan.  Mae angen sicrach trefn i ddiogelu ein hysgolion Cymraeg rhag cau.

 

Wrth gau ysgolion gwledig yng Nghymru, anwybyddir mai cau ysgolion Cymraeg a wneir yn
aml. Mae rhywun yn rhyfeddu ein bod wedi creu sefyllfa yn ein gwlad lle bo gofyn byth a
hefyd gyfiawnhau’r rheswm dros fodolaeth ysgolion Cymraeg. Ai am fod ein diwylliant
lleiafrifol o dan warchae parhaus yr ydym wedi caniatáu i hyn ddigwydd, ac wedi ei
normaleiddio? Ar adeg pan fo bywyd ar y blaned yntau dan fygythiad cynyddol mae angen
trin ysgolion Cymraeg eu hiaith â dyledus barch. Yn sicr nid drwy eu cau mae gwneud hynny.
Mae gofyn newid meddylfryd tuag at y sefydliadau cenedlaethol hyn drwy eu diogelu a’u
gwneud yn gynaladwy i’r dyfodol. Os ydym am gofleidio sloganau megis ‘Miliwn o
Siaradwyr!’, ni ddylem golli golwg chwaith ar werth defnyddwyr y Gymraeg lle bynnag y
bônt yn byw a dylid gochel rhag y perygl o’u gwthio i ryw dir neb o ebargofiant diffaith.

 

Ysgol Gynradd Gymraeg Felindre ar werth, Llun: Angharad Dafis


 

Mae modd yn hytrach adeiladu ar seilwaith ysgolion sydd yno’n barod, ie, er mwyn gwneud
yn siŵr fod canrannau siaradwyr y Gymraeg yn y gymuned ehangach yn rhai iach ond cyn
bwysiced hefyd er mwyn sicrhau ansawdd bywyd ieithyddol ei defnyddwyr. Ac oni fyddai’n
gwneud synnwyr felly i leoli ysgolion newydd nid yn unig mewn ardaloedd hynod boblog
ond mewn ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn iaith hyfyw er mwyn troi meddylfryd
gwarchodol yn feddylfryd adeiladol?


Onid yw’n hen bryd mewn gwirionedd gwyrdroi’r ymosodiad cenedlaethol traws-bleidiol
sydd wedi bod ar waith ers tro i gau ysgolion Cymraeg dan gochl ad-drefnu addysg? Hyd yn
oed os nad dyna’r bwriad (ac mae rhywun yn amau hynny weithiau) dyna yn sicr ydy’r
effaith.


Ar hyn o bryd cyfyngir unrhyw ymgais i wrthsefyll y ffansi hwn i raddau helaeth iawn i’r lleol
yn yr ystyr fod yr holl bwysau i wleidydda dros eu raison d’être yn syrthio ar egni gwirfoddol
cefnogwyr ysgolion Cymraeg unigol.


Mae’r pwysau yn anghymesur gan mai’r ysgolion unigol i bob pwrpas sy’n gorfod cyflwyno
achos dros gadw’r ysgol ar agor – nid yr awdurdodau addysg dros gau.


Daw Dafydd a Goliath i’r meddwl.


Mae gan yr awdurdodau addysg lleol fantais o rwydwaith cenedlaethol proffesiynol – o
ddefnyddio swyddogion addysg i gyflawni eu dibenion. Mae hynny’n cynnwys creu
prototeipiau ar sut i gynnal ymgynghoriadau sy’n llawn jargon cyffredinol generig os diystyr.
Nid yw’r ymgynghoriadau hynny yn rhoi gofod i’r lleol a’r unigryw ac nid oes neb mewn
gwirionedd yn craffu fel mater o drefn i weld a gynhaliwyd pob ymgynghoriad yn deg a
thryloyw nac i weithredu ar sail hynny.


Mae’r awdurdodau addysg hwythau yn medru manteisio ar y ffaith fod rhestr o weinidogion
a chyrff arolygu a mesurau a chodau yn bodoli i warchod yn ymddangosiadol fuddiannau
ysgolion dan fygythiad ac ymelwa ar yr un pryd ar y realiti fod y rheiny hefyd yn endidau ar
wahân – heb unrhyw rym pellgyrhaeddol i ddylanwadu ar y penderfyniad i gau – a heb neb
yn siarad â’i gilydd i sicrhau fod cyfiawnder yn cael ei weinyddu.

 

Daw ticio bocsys i’r meddwl.


Hyd yn oed os yw’r diffygion ym mhroses Cyngor Sir yn niferus a’r seiliau addysgol a
ieithyddol dros gau yn rhai hynod wantan, a’r diffygion hynny’n cael eu cydnabod gan gyrff
swyddogol megis y corff arolygu ysgolion Estyn a Chomisiynydd y Gymraeg fel ei gilydd, nid
oes gan y naill na’r llall rym statudol i wneud dim yn ei chylch y tu hwnt i ddatgan iddi fod yn
wallus.


Yn achos y rhai sydd wedi hunanynysu o fewn byncyr y llywodraeth ganolog megis Eluned
Morgan, Gweinidog y Gymraeg a Kirsty Williams, y Gweinidog Addysg wedyn, mae mater
cau ysgolion bychain yn amlwg wleidyddol sensitif ac mae cadw pen i lawr a gweddïo i'r
broblem ddiflannu yn dipyn haws na throchi dwylo yn y cawdel, er gwaetha’r ffaith y gellid
dadlau’n gryf fod ymwrthod â gwneud hynny yn golygu eu bod yn methu hefyd yn eu
swyddogaethau fel gweinidogion y Gymraeg ac Addysg.


Ymhellach mae’r drefn bresennol yn egsbloetio’r ffug ddeicotomi rhwng addysg ar y naill
law a’r Gymraeg ar y llall heb gydnabod fod buddiannau’r naill ynghlwm wrth y llall yn ôl
meini prawf y corff arolygu ysgolion Estyn – ond gan ddefnyddio’r cyfryw ffug ddeicotomi er
mwyn osgoi cyfrifoldeb am y naill na’r llall.

 

Maes chwarae gwag Ysgol Gynradd Gymraeg Felindre, Llun: Angharad Dafis


 

Am fod trefn statudol y safonau hithau yn sylfaenol wan o safbwynt gwarchod buddiannau
ysgolion llai o faint, ac am fod Cynghorau yn barod i eithrio trigolion ardaloedd teneuach eu
poblogaeth o’u dyletswyddau i drethdalwyr, mae awdurdodau addysg yn cael rhwydd hynt i
gyflawni eu dibenion unllygeidiog.


A yw’r drefn statudol bresennol wedi ei theilwra i warantu nad yw ysgolion Cymraeg dan
fygythiad yn cael cam?


Ac a all unrhyw gorff, gweinidog, côd, mesur, corff arolygu ysgolion achub felly unrhyw ysgol
dan y drefn bresennol?


Y gwir yw nad oes yr un swyddog cyflogedig na’r un corff na’r un sefydliad yn bodoli ar lefel
genedlaethol â’r swyddogaeth ganolog o sicrhau fod ysgolion Cymraeg y mae awdurdodau
addysg â’u bryd ar eu cau yn cael cyfiawnder.


A yw pobol sy’n gwirioneddol boeni am ddyfodol y Gymraeg yn ein cymunedau yn barod i
orffwys ar ei rhwyfau a bodloni i’r drefn ddiffygiol a’r methdaliad sydd ohoni barhau?


Dyma achos i bawb sy’n hidio cocsen am ddyfodol y Gymraeg i gywilyddio yn ei gylch.

 

*

 

 

Dyma ddolen i fideo o berfformiad byw gan ddisgyblion Ysgol Felindre ar droad y mileniwm yn olrhain hanes brwydr Merched Beca yn y Parsel Mawr: 

 

https://www.youtube.com/watch?v=qRw5BgHQWtE 

 

 

Rhannu ar Facebook
Rhannu ar Twitter
Please reload

Cynnyrch Diweddar
Please reload

Dilynwch Y STAMP
  • Facebook Basic Square
  • Twitter Basic Square

Menter gydweithredol a redir yn wirfoddol yw Cylchgrawn Y Stamp, gyda'r bwriad o gynnig llwyfan i leisiau newydd a sefydledig ym mhob cyfrwng creadigol. Gwasg anibynnol newydd yw Cyhoeddiadau'r Stamp. Rydym yn gwerthfawrogi unrhyw roddion all ein gelpu i gyflawni'r nodau a osodwyd yn ein maniffesto. Os hoffech roi arian tuag at elfen benodol o'n gwaith, nodwch hynny yn eich sylwadau wrth yrru'r rhodd.

© 2019 gan Y STAMP. 

  • w-facebook
  • Twitter Clean